Περιοδικό Φωτογράφος / Άλκης Ξανθάκης – Η ταξιδιωτική φωτογραφία στην Ελλάδα. Από τις απαρχές της μέχρι σήμερα

via περιοδικό ΦΩΤΟγράφος  

Η ταξιδιωτική φωτογραφία στην Ελλάδα.  Από τις απαρχές της μέχρι σήμερα.

Φωτ.: joly de lotbinière, 1839. Άποψη του Παρθενώνα με το εκκλησάκι του Αγίου Γεωργίου ακόμα στο εσωτερικό του. Δημοσιεύθηκε στο πρώτο ταξιδιωτικό λεύκωμα Ταξιδιωτικές Περιηγήσεις, το 1841. Ανάτυπο δαγγεροτυπίας.

xanthakisΑΛΚΗΣ Ξ. ΞΑΝΘΑΚΗΣ alkisxan@gmail.com

Το ενδιαφέρον του ανθρώπου για να δει και να περιγράψει στους άλλους τις εμπειρίες του από τόπους και περιοχές που επισκεπτόταν, προυπήρχε κατά πολύ της εφεύρεσης της φωτογραφίας. Η καταγραφή αυτών των εμπειριών, του επέτρεπε να τις μοιραστεί και με άλλους. Ένας από τους πιο σημαντικούς πρωτοπόρους περιηγητές ήταν ο Παυσανίας, ο οποίος «περπατώντας» κυριολεκτικά(!) επισκέφθηκε, γύρω στο 160 μ.X., δέκα τουλάχιστον περιοχές της αρχαίας Ελλάδας. Στις διαδρομές του αυτές κατέγραψε σχολαστικά στα βιβλία του ότι σημαντικό συναντούσε στο δρόμο του: κτίσματα, τάφους, μνημεία, ανάκτορα, καθώς και μύθους και δοξασίες που άκουγε από τους κατοίκους που συναντούσε.

0004

Πρώιμη στερεοσκοπική φωτογραφία του Ερεχθείου, γ. 1860

Το 2000 αποφάσισα να παρουσιάσω σε φωτογραφικά λευκώματα τις διαδρομές του Παυσανία, ακολουθώντας τα βήματά του μέσα από τα βιβλία του. Με τη συνεργασία της φιλολόγου Δρ. Μεταξίας Παπαποστόλου και των αρχαιολόγων Δήμητρας Σπυροπούλου και Μαρίας Μουστακάκη ακολουθήσαμε με τα πόδια τις διαδρομές του στη Μεσσηνία, τη Λακωνία, την Αττική κα τη Μάνη, φωτογραφίζοντας ό,τι σώζεται σήμερα από αυτά που περιέγραφε. Έτσι κυκλοφόρησαν τα ταξιδιωτικά λευκώματα «Λακωνίας Περιήγησις» και «Αττικής Περιήγησις» και είναι υπό έκδοση το λεύκωμα «Μάνης Περιήγησις».
Μετά τον Παυσανία ακολούθησαν νεώτεροι περιηγητές, λίγοι σχετικά, κατά τα χρόνια του Μεσαίωνα και της Αναγέννησης. Οι ταξιδιωτικές περιηγήσεις άρχισαν να αποκτούν ενδιαφέρον στο κοινό, όταν στάθηκε δυνατό να εκτυπώνονται σε μορφή χαρακτικών που συνόδευαν τα κείμενα, ιδιαίτερα μετά τα τέλη του 17ου αιώνα.

0003 - Αντίγραφο

Ο περιηγητής φωτογράφος και ο …φορητός εξοπλισμός του, την περίοδο του υγρού κολοδίου και της αλμπουμίνας (1851-1885). Το βάρος ξεπερνούσε τα 50 κιλά!

Μια περιοχή που προκάλεσε τότε το ενδιαφέρον του κοινού ήταν η Εγγύς Ανατολή. Το ενδιαφέρον των ευρωπαίων για τη μυστηριώδη Ανατολή αυξήθηκε κατά τα τέλη του 18ου αιώνα, μετά την εκστρατεία του Μ. Ναπολέοντα στην Αίγυπτο. Ο «νόστος της Ανατολής» (orientalism) συγκέντρωσε το ενδιαφέρον συγγραφέων, ζωγράφων και εκδοτών. Άλλωστε από το 1800 είχε αρχίσει να γίνεται της «μόδας» οι περιηγήσεις σε μέρη εξωτικά. Συνήθως ένας έγκριτος συγγραφέας συνοδευόταν από έναν ζωγράφο, ο οποίος κατέγραφε εικαστικά τα πιο ενδιαφέροντα μέρη της διαδρομής τους. Μετά την επιστροφή τους το εγχείρημά τους αυτό εκδίδονταν σε βιβλίο που περιείχε συνήθως και χαρακτικά που είχαν γίνει από τα έργα του ζωγράφου.
Είναι πια γνωστό, ότι αμέσως μετά την επίσημη δημοσιοποίηση της φωτογραφικής μεθόδου του Daguerre, της Δαγγεροτυπίας, τον Αύγουστο του 1839, γεννήθηκε η ταξιδιωτική φωτογραφία. Αποτελεί ουσιαστικά υποκατηγορία της φωτογραφίας η οποία εμπεριέχει την καταγραφή των τοπίων μιας περιοχής, τους ανθρώπους, τα ήθη και τα έθιμά τους, τις συνήθειές και την ιστορία τους.
Η Φωτογραφική Εταιρεία των ΗΠΑ ορίζει την ταξιδιωτική φωτογραφία σαν μια εικόνα που εκφράζει την αίσθηση ενός χρόνου και ενός τόπου, απεικονίζει ένα χώρο, τους ανθρώπους του, την κουλτούρα και τη φυσική κατάσταση χωρίς γεωγραφικούς περιορισμούς.

0002 - Αντίγραφο

Φωτ.: Joseph Philibert Giranlt de Prangey Γάλλος περιηγητής. Δαγγεροτυπία του μνημείου του Φιλοπάππου 1842.

0006

Φωτ.: Arnold Genthe. Οι χορευτές Τανάγρα και Βάσος Κανέλλος στο Σούνιο, 1929.

Όπως ήδη είναι γνωστό ο γαλλικής καταγωγής και καναδικής υπηκοότητας Pierre Gaspard Joly De Lotbinière ήρθε στην Ευρώπη, απέκτησε μια από τις πρώτες μηχανές του Daguerre και αποφάσισε να κάνει το «Μεγάλο ταξίδι της Ανατολής». Στο Παρίσι συνάντησε τον εκδότη Nöel-Marie Paymal Lerebours, ο οποίος είχε την ιδέα να δημιουργήσει ένα λεύκωμα από τα μέρη που θα επισκέπτονταν οι πρώτοι ταξιδιώτες-φωτογράφοι. Έτσι έπεισε και τον Lotbinière, να εργαστεί γι’ αυτόν.
Ίσως φανεί σήμερα παράδοξο αλλά για το ίδιο ταξίδι και με τον ίδιο εργοδότη ταξίδευαν στην ίδια διαδρομή ο Γάλλος ζωγράφος πολεμικών θεμάτων Horace Vernet και ο συγγραφέας Frédérick Goupil Fesquèt! Οι τελευταίοι δεν φωτογράφησαν κατά τη σύντομη παραμονή τους στην Ελλάδα, αλλά ξεκίνησαν όταν έφθασαν στην Αίγυπτο. Το βιβλίο του Fesquèt έχει τίτλο Voyages d’ Horace Vernet en Orient. Παρέχει μόνο περιγραφές του ταξιδιού τους και γκραβούρες από έργα του Vernet.
Ο Lotbinière αντίθετα τράβηξε δέκα δαγγεροτυπίες από τις αρχαιότητες της Αθήνας και μια από το λιμάνι της Σύρου.
Τρεις από τις απόψεις των αρχαιοτήτων των Αθηνών δημοσιεύθηκαν υπό μορφή ακουατίντας στο πρώτο εικονογραφημένο ταξιδιωτικό λεύκωμα που εξέδωσε το 1841 ο Lerebours με τίτλο Excursion Daguerriennes, Vues et Monument les plus remarkable du Globe. Το πρώτο λεύκωμα με ταξιδιωτικές φωτογραφίες είχε δημιουργηθεί!
Οι φωτογραφίες που δημοσιεύτηκαν όμως είχαν δεχθεί επεξεργασία με μια μέθοδο παρόμοια με αυτή της χαρακτικής, την ακουατίντα.
Παράλληλα όμως με τη δαγγεροτυπία υπήρχε και μια άλλη φωτογραφική μέθοδος, η Καλοτυπία, η οποία αντί για επαργυρωμένο χαλκό χρησιμοποιούσε χάρτινο αρνητικό και θετικό. Το γεγονός αυτό επέτρεπε την επικόλληση των πρωτότυπων φωτογραφιών στις σελίδες ενός λευκώματος. Περιηγητές που χρησιμοποίησαν αυτή την μέθοδο στην Ελλάδα ήταν ο Rev. George Bridges και ο Eugène Piot το 1848, οι οποίοι και δημιούργησαν αντίστοιχα λευκώματα με πρωτότυπες φωτογραφίες τους.
Ο Γάλλος Maxime du Camp (1822-1894) ήταν ο πρώτος που θα εκδώσει τις καλοτυπίες του από τη Μέση Ανατολή, το 1851. Το λεύκωμά του με τίτλο Αίγυπτος, Νουβία, Παλαιστίνη και Συρία, περιλαμβάνει 125 φωτογραφίες από τους αρχαιολογικούς χώρους των περιοχών αυτών.
Το 1851 ανακαλύφθηκε η μέθοδος του υγρού κολοδίου, που χρησιμοποιούσε το γυάλινο αρνητικό με επίστρωση κολοδίου και χάρτινο θετικό αλμπουμίνας. Παρά τις μεγάλες τεχνικές δυσκολίες που είχε, πρόσφερε εξαιρετική ποιότητα γι’ αυτό και παρέμεινε δημοφιλές μέχρι το 1880.
Οι φωτογράφοι της ταξιδιωτικής φωτογραφίας έπρεπε να εκτυπώσουν «στο χέρι» τις φωτογραφίες, μία κάθε φορά από το γυάλινο αρνητικό τους, κάτι που ήταν εξαιρετικά χρονοβόρο και κοστοβόρο. Γι’ αυτό και πολλά από τα πρώιμα αυτά λευκώματα, κυκλοφορούσαν σε τεύχη που είχαν επικολλημένες πρωτότυπες φωτογραφικές αλμπουμίνες.
Από την περίοδο αυτή κι έπειτα είναι σχεδόν αδύνατο ν’ απαριθμήσει κανείς τους φωτογράφους που ασχολήθηκαν με την ταξιδιωτική φωτογραφία. Ανάμεσά τους όμως ξεχωρίζουν οι Άγγλοι τοπιογράφοι της Βικτωριανής εποχής όπως ο Francis Bedford, ο James Robertson, o Francis Frith, o Roger Fenton κ.α.

 

Σημαντικό ρόλο στην εξέλιξη της ταξιδιωτικής φωτογραφίας είχε και η ανακάλυψη της στερεοσκοπικής φωτογραφίας, το 1848 από τον Sir John Brewster, η οποία παρουσιάστηκε επίσημα το 1851 στην Παγκόσμια έκθεση του Λονδίνου.
Η αληθοφάνεια που δημιουργούσε η στερεοσκοπική όραση, οδήγησε φωτογράφους αλλά και μεγάλες εταιρείες που δημιουργήθηκαν (πχ. Keystone) να φωτογραφίζουν στερεοσκοπικά σε όλα τα μέρη της γης, γνωστά και άγνωστα.
Ο ιστορικός της φωτογραφίας Helmut Gernshein απεκάλεσε τις στερεοσκοπικές φωτογραφίες σαν την «τηλεόραση της Βικτωριανής Αγγλίας». Η στερεοσκοπική φωτογραφία επεβίωσε μέχρι τις μέρες μας με τους κυκλικούς δίσκους και το στερεοσκόπιο της View Master.
Ο γραφών, σε παιδική ηλικία κατά τις αρχές της δεκαετίας του 1950, απέκτησε ένα τέτοιο στερεοσκόπιο σαν χριστουγεννιάτικο δώρο. Μεταξύ των δίσκων ήταν και απόψεις από διάφορες πρωτεύουσες της Ευρώπης…
Το 1884 και συγκεκριμένα στις 4 Μαρτίου 1880 η εφημερίδα New York Daily Graphic δημοσίευσε μια φωτογραφία, η οποία μετά από ειδική επεξεργασία εκτυπώθηκε στο συγκεκριμένο φύλλο της. Επρόκειτο για τη μέθοδο της φωτοτσιγκογραφίας και του ράστερ, που επέτρεπε την εκτύπωση φωτογραφιών σε έντυπα και βιβλία. Αποτέλεσε μια από τις πιο επαναστατικές ανακαλύψεις, στην οποία όμως δεν έχει δοθεί η δέουσα σημασία που της ανήκει. Οι φωτογραφίες τώρα μπορούσαν να εκτυπωθούν σε μεγάλες ποσότητες στα έντυπα και τα βιβλία και να γίνουν έτσι προσιτές σε πολλούς ανθρώπους ταυτόχρονα. Το φωτογραφικό λεύκωμα, το εικονογραφημένο βιβλίο με φωτογραφίες και το φωτορεπορτάζ ήταν τρεις τομείς οι οποίοι άμεσα επηρεάστηκαν από τη νέα αυτή επαναστατική τεχνική.
Η περίοδος 1880-1900 είναι ιδιαίτερα σημαντική για την προώθηση της φωτογραφίας γενικά, αλλά και της ταξιδιωτικής φωτογραφίας ειδικότερα. Κύριο χαρακτηριστικό αποτελεί
η απλοποίηση της τεχνικής της που είχε σαν συνέπεια την «λαϊκοποίηση» της τέχνης αυτής και την παρουσία των πρώτων ερασιτεχνών φωτογράφων.  Καθοριστικό ρόλο σ’ αυτό έπαιξεη παρουσία του George Eastman που δημιούργησε την εταιρεία Kodak και κατόρθωσε να απλοποιήσει τη φωτογραφική τεχνική και να την κάνει προσιτή στο ευρύ κοινό. Σημαντικότατο ρόλο στην εξάπλωση της ταξιδιωτικής φωτογραφίες είχε το περιοδικό της National Geographic Society το οποίο στις αρχές του 20ου αιώνα έστελνε τους φωτογράφους του σε μέρη άγνωστα και εξωτικά.

 

Το μεγάλο όνειρο όλων των φωτογράφων, από την πρώτη μέρα της εφεύρεσης της φωτογραφίας ήταν να μπορούν να καταγράψουν το είδωλο έγχρωμο.
Πολλές ήταν οι προσπάθειες που έγιναν γι’ αυτό κατά το 19ο αιώνα, αλλά ήταν όλες τους εξαιρετικά πολύπλοκες.
Το 1907 όμως οι αδελφοί Lumière εφεύραν μια επαναστατική μέθοδο, την Αυτοχρωμία, η οποία (αφού ουσιαστικά ήταν βασικά ασπρόμαυρη!) δημιουργούσε πολύ καλής έγχρωμες διαφάνειες πάνω σε γυάλινες πλάκες, οι οποίες μετά τη λήψη εμφανίζονταν στα κλασικά χημικά της ασπρόμαυρης φωτογραφίας! Οι έγχρωμες αυτές διαφάνειες ήταν λογικό να χρησιμοποιηθούν κυρίως για τη φωτογράφιση τοπίων. Η πιο μεγαλεπίβολη χρήση τους έγινε όμως από το Γάλλο τραπεζίτη Albert Kahn ο οποίος αποφάσισε το 1909 να δημιουργήσει ένα τεράστιο αρχείο με αυτοχρωμικές πλάκες, από όλα τα σημαντικά τοπία, μνημεία και φυλές του πλανήτη το οποίο ονόμασε «Αρχείο του Πλανήτη»! Για περισσότερα από 22 χρόνια, αξιόλογοι φωτογράφοι τους οποίους πλήρωνε ο ίδιος, ταξίδευαν σε όλο τον κόσμο για να καταγράψουν τα φυσικά τοπία, τα ανθρώπινα δημιουργήματα και τις διάφορες φυλές των ανθρώπων πάνω στη Γη. Η Αυτοχρωμία διατηρήθηκε μέχρι το 1936, οπότε κυκλοφόρησαν τα πρώτα αντιστρεπτά (slides) φιλμ 35mm, το Kodachrome και το Agfachrome.
Κατά την τελευταία δεκαετία του Μεσοπολέμου (1930-1940) γνωστοί ξένοι φωτογράφοι επισκέφθηκαν την Ελλάδα για να φωτογραφήσουν τα τοπία και τους αρχαιολογικούς της χώρους. Επρόκειτο για μια νέα αισθητική προσέγγιση, ιδιαίτερα των αρχαίων μνημείων και των τοπίων της. Οι περισσότεροι απ’ αυτούς εξέδωσαν φωτογραφικά λευκώματα με το έργο τους, το οποίο εκφράζεται μέσα από ένα ευρύ φάσμα αισθητικών τάσεων, όπως ο σουρεαλισμός, η μεταφυσική φωτογραφία.
Αξίζει ν’ αναφερθούν ο Antoine Bon, o Arnold Genthe, o Walther Hege, o Horst P. Horst, η Florence Henri, ο Hans Holdt, o George Hoyningen-Huere, ο Herbert List, o Eli Latour, ο Làszlό Moholy-Nagy κ.α.
Η έγχρωμη φωτογραφία, που ουσιαστικά καθιερώθηκε τη δεκαετία του ’60 έδωσε νέα ώθηση και νέα κίνητρα στην ταξιδιωτική φωτογραφία, αφού συμμετείχαν πια ενεργά και οι ερασιτέχνες φωτογράφοι. Οι μεγάλες βελτιώσεις στην εκτύπωση σχετικών ταξιδιωτικών λευκωμάτων με το σύστημα offset, αύξησαν το ενδιαφέρον του κοινού για τέτοιου είδους βιβλία και λευκώματα.
Οι ραγδαίες εξελίξεις στην ψηφιακή φωτογραφία και το internet, που παρέχουν άμεση και δωρεάν προσέγγιση κάθε σημείου του πλανήτη, δεν κατόρθωσαν μέχρι σήμερα να ξεπεράσουν το ενδιαφέρον του αναγνωστικού κοινού για τα έντυπα ταξιδιωτικά λευκώματα, γεγονός που υποδηλώνει το σταθερό ενδιαφέρον που υπάρχει ακόμα και για την ταξιδιωτική φωτογραφία και την έντυπήπαρουσίασή της.

Αναδημοσίευση από το Μονοθεματικό τεύχος Νο 6. «Ταξιδιωτική φωτογραφία»

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s